1. โครงสร้างโลกที่ข้อสอบชอบถาม
เวลาข้อสอบถามเรื่องแผ่นเปลือกโลกเคลื่อนที่ สิ่งที่เคลื่อนที่จริงๆ ไม่ใช่เนื้อโลกทั้งหมด แต่คือชั้นที่เรียกว่า:
- ธรณีภาค (Lithosphere): คือส่วนที่เป็น “เปลือกโลก + เนื้อโลกตอนบนสุด” มีลักษณะแข็ง แตกออกเป็นแผ่นๆ เหมือนเปลือกไข่ต้มที่ร้าว แผ่นเหล่านี้แหละที่เรียกว่า “แผ่นธรณี” (Plates)
- ฐานธรณีภาค (Asthenosphere): คือชั้นที่อยู่ใต้แผ่นธรณีลงไป ประกอบด้วยหินหลอมเหลวร้อนที่เรียกว่า “แมกมา” (Magma) ชั้นนี้จะมี “กระแสน้ำวนจากความร้อน” (Convection Current) คอยหมุนวนขยับขับเคลื่อนให้แผ่นเปลือกโลกด้านบนเคลื่อนที่ตามไปด้วย
2. 3 รูปแบบการเคลื่อนที่ของแผ่นธรณี (หัวใจของข้อสอบ)
ช้อยส์ในข้อสอบจะชอบถามว่า ปรากฏการณ์นี้หรือสถานที่นี้ เกิดจากแผ่นเปลือกโลกเคลื่อนที่แบบใด ให้จำคู่สถานการณ์ดังนี้ครับ:
แบบที่ 1: แยกออกจากกัน (Divergent Boundary)
- ลักษณะ: แผ่นเปลือกโลกสองแผ่นดันแยกออกจากกัน ทำให้แมกมาด้านล่างดันตัวขึ้นมาแทรกตรงกลาง เกิดเป็นแผ่นดินใหม่
- สิ่งที่เกิดขึ้น: หุบเขาทรุดตัว, สันเขาใต้สมุทร
- ตัวอย่างสถานที่ฮิต: แนวสันเขากลางมหาสมุทรแอตแลนติก (Mid-Atlantic Ridge) หรือ หุบเขาทรุดในแอฟริกาตะวันออก (East African Rift Valley)
แบบที่ 2: เคลื่อนที่เข้าหากันหรือชนกัน (Convergent Boundary)
- ลักษณะ: แผ่นเปลือกโลกสองแผ่นวิ่งมาชนกัน ซึ่งมี 2 กรณีหลักๆ:
- แผ่นมหาสมุทร ชน แผ่นทวีป / แผ่นมหาสมุทร ชน แผ่นมหาสมุทร: แผ่นที่หนักกว่า (มักเป็นแผ่นมหาสมุทร) จะ “มุดตัว” ลงใต้แผ่นที่เบากว่า ทำให้เกิดความร้อน หลอมละลายกลายเป็นภูเขาไฟ และเกิด แผ่นดินไหวรุนแรง รวมถึงสึนามิ
- แผ่นทวีป ชน แผ่นทวีป: แผ่นดินมีความหนาแน่นเท่ากัน ชนแล้วไม่มีใครยอมมุด จึง “โก่งตัวขึ้น” กลายเป็นเทือกเขาสูง
- ตัวอย่างสถานที่ฮิต: เทือกเขาหิมาลัย (เกิดจากแผ่นอินเดียชนกับแผ่นยูเรเชีย โก่งตัวขึ้นเรื่อยๆ จนเป็นยอดเขาเอเวอเรสต์) และ วงแหวนแห่งไฟ (Ring of Fire) รอบมหาสมุทรแปซิฟิกที่เป็นแนวภูเขาไฟระเบิดและแผ่นดินไหวบ่อยๆ
แบบที่ 3: เคลื่อนที่สวนกันหรือเฉือนกัน (Transform Boundary)
- ลักษณะ: แผ่นเปลือกโลกสองแผ่นแล่นเบียดสไลด์ข้างผ่านกัน ไม่มีการสร้างแผ่นดินใหม่และไม่มีการมุดตัว แต่จะสะสมพลังงานความเครียดไว้ที่รอยแตก
- สิ่งที่เกิดขึ้น: แผ่นดินไหวรุนแรงในระดับตื้น แต่จะไม่ค่อยมีภูเขาไฟระเบิด
- ตัวอย่างสถานที่ฮิต: รอยเลื่อนซานแอนเดรียส (San Andreas Fault) ในรัฐแคลิฟอร์เนีย ประเทศสหรัฐอเมริกา
ทริคเด็ดจำไปตัดช้อยส์
- ถ้าข้อสอบถามว่าบริเวณไหนมีโอกาสเกิด “แผ่นดินไหวและภูเขาไฟระเบิดบ่อยที่สุด” ให้มองหาคำว่า “แนวรอยต่อของแผ่นเปลือกโลก” (เช่น ประเทศญี่ปุ่น, อินโดนีเซีย)
- ส่วนประเทศที่ตั้งอยู่ “ตรงกลางแผ่นเปลือกโลก” (เช่น ประเทศไทย) จะมีความปลอดภัยมากกว่า และมักจะได้รับแค่แรงสั่นสะเทือนจากประเทศเพื่อนบ้านเท่านั้นครับ