สรุปข้อมูล “พันธุศาสตร์ ม.3”

1. 3 คำศัพท์จำสับสน (โครโมโซม / DNA / ยีน) ต่างกันยังไง?

ข้อสอบชอบถามความสัมพันธ์ของ 3 สิ่งนี้ ให้จำจำลองภาพจากใหญ่ไปเล็กครับ

โครโมโซม (Chromosome): อยู่ในนิวเคลียสของเซลล์ รูปร่างเหมือน “ปาท่องโก๋” มนุษย์เรามีทั้งหมด 46 แท่ง (23 คู่)

• คู่อันดับที่ 1-22 เรียกว่า โครโมโซมร่างกาย (Autosome) เหมือนกันทั้งชายและหญิง
• คู่อันดับที่ 23 เรียกว่า โครโมโซมเพศ (Sex Chromosome) ผู้หญิงจะเป็น XX ส่วนผู้ชายจะเป็น XY (จุดนี้ออกสอบบ่อยมาก!)

DNA (Deoxyribonucleic acid): เป็นเส้นสายยาวๆ ที่ขดตัวรวมกันจนกลายเป็นแท่งโครโมโซม รูปร่างเป็น “เกลียวคู่คล้ายบันไดเวียน”

ยีน (Gene): คือ “ช่วงสั้นๆ บนสาย DNA” ทำหน้าที่ควบคุมลักษณะต่างๆ ของเรา เช่น ยีนควบคุมหมู่เลือด ยีนควบคุมสีผิว

2. ยีนเด่น VS ยีนด้อย (Dominant & Recessive)

ลักษณะทางพันธุกรรมถูกควบคุมด้วยยีน 2 รูปแบบ (แอลลีล):

• ยีนเด่น (Dominant): ยีนที่แข็งแกร่ง ข่มคนอื่นได้ เขียนแทนด้วย อักษรตัวพิมพ์ใหญ่ (เช่น T) แค่มีตัวเดียวก็แสดงลักษณะเด่นออกมาได้เลย (เช่น สูง, มีลักยิ้ม, ผมหยิก)
• ยีนด้อย (Recessive): ยีนที่อ่อนแอ ถูกข่มง่าย เขียนแทนด้วย อักษรตัวพิมพ์เล็ก (เช่น t) จะแสดงลักษณะด้อยออกมาได้ก็ต่อเมื่อต้องมาคู่กับยีนด้อยด้วยกันเท่านั้น เช่น tt (เช่น เตี้ย, ไม่มีลักยิ้ม, ผมตรง)

3. จีโนไทป์ VS ฟีโนไทป์ (คำนี้ต้องจำ!)

• จีโนไทป์ (Genotype): คือ “รหัสตัวอักษรภาษาอังกฤษ” ที่อยู่เป็นคู่ เช่น TT, Tt, tt
  • พันธุ์แท้ (Homozygous): อักษรเหมือนกัน เช่น TT (เด่นแท้), tt (ด้อยแท้)
  • ทางพันธุกรรม/ทางลูกผสม (Heterozygous): อักษรต่างกัน เช่น Tt (เป็นพาหะ)
• ฟีโนไทป์ (Phenotype): คือ “ลักษณะที่แสดงออกมาให้เราเห็น” (จำง่ายๆ ฟีโนไทป์ = ฟอร์มที่เห็น) เช่น ตัวสูง, ผิวขาว, ตาโต

4. บิดาแห่งวิชาพันธุศาสตร์

• เขาคือ “เกรเกอร์ เมนเดล” (Gregor Mendel) บาทหลวงชาวออสเตรียที่ทดลองผสมพันธุ์ “ต้นถั่วลันเตา” จนค้นพบกฎการถ่ายทอดลักษณะทางพันธุกรรม ซึ่งถั่วลันเตามีข้อดีคือ โตไว วงจรชีวิตสั้น และมีลักษณะที่สังเกตเห็นได้ชัดเจนแยกจากกันชัดเจน (เช่น เมล็ดกลม-เมล็ดขรุขระ, ต้นสูง-ต้นเตี้ย)

เทคนิคตาราง Punnett Square (สูตรหากินในข้อสอบ)

เวลาข้อสอบสั่งให้หาอัตราส่วนของลูก ให้ใช้วิธีตีตาราง 4 ช่องแยกยีนพ่อกับยีนแม่ออกจากกัน

ตัวอย่างโจทย์: พ่อเป็นพาหะตาสองชั้น (Tt) แต่งงานกับแม่ตาสองชั้นพาหะ (Tt) ลูกจะมีโอกาสตาชั้นเดียวกันกี่เปอร์เซ็นต์?

• จับคู่ในตารางจะได้: TT (ตาสองชั้น), Tt (ตาสองชั้น), Tt (ตาสองชั้น), tt (ตาชั้นเดียว)
• คำตอบ: ลูกมีโอกาสตาชั้นเดียว (tt) คิดเป็น 1 ใน 4 หรือ 25% ครับ!